Küçük Ama Tehlikeli Varlıklar: Zika Virüsünü Yayan Sivrisinekler

0
434
Ufacıktırlar. Dikkat çekmeden saldırma konusunda üstün yeteneklere sahiptirler. Tam gün ışığında vızıltı çıkarmadan ve hiç acı hissettirmeden sokarlar ve öncelikli besin kaynakları olan bizlere öldürücü olabilecek virüsler taşırlar.

Aedes Aegypti veya sarı humma sineği, İspanyol-Amerikan Savaşı sırasında silahların öldürdüğünden daha fazla sayıda askerin ölmesine sebep oldu ve bugün bu siyah-beyaz çizgili dişiler -sadece dişileri kan emer- dang humması, sarı humma, chikugunya ve şimdi de Zika virüsü gibi hastalıklara sebep olan virüsleri bulaştırarak Orta ve Güney Amerika`da felaketlere sebep oluyor.

Bu hayvanların ataları ormanlarda yaşar ve tüm sıcak kanlı hayvan türlerinden beslenirdi. Ama yakın tarihte -kimse ne zaman olduğundan kesin olarak emin değil- günümüz Aedes sineği, tercihini sadece bir hayvan türünden yana kullanmaya başladı: İnsanlar.

İnsan kokusunu tanımada şaşılacak derecede yetenekleri vardır. Plastik eldiven giyip sadece bir kaç santimetre cildi açık bırakacak şekilde üzerinde bir delik açsanız, o deliği bulurlar.

Dr. Carolyn McBride

Princeton Üniversitesi’nde Ekoloji ve Evrimsel Biyoloji alanında asistan profesör olan ve uzmanlık alanı Aedes aegypti olan Dr. Carolyn McBride “Sadece insanlarla bir araya gelerek yaşayabilirler. Bunu yapmak için tüm fiziksel ve davranışsal adaptasyonlara sahiptirler.” diyor.

“İnsan kokusunu tanımada şaşılacak derecede yetenekleri vardır.” diyor, McBride. “Plastik eldiven giyip sadece bir kaç santimetre cildi açık bırakacak şekilde üzerinde bir delik açsanız, o deliği bulurlar.”

NEREDE SAKLANIRLAR?

Belli bir süredir Aedes sineklerini araştıran uzmanlar, bu sineklerin insanlar üzerinden beslenmeye ne kadar iyi adapte oldukları konusunda şaşkın.

Mesela habitatları ele alınırsa, havada dayanıklılıkları fazla değildir. Uçuş yükseklikleri 300-600 fit arasındadır. Sonuç olarak, böcek öldürücü spreyler bu türde işe yaramaz çünkü bunları uçma halinde yakalamak çok zordur.

Beslenebilmek için hedeflerine yani bize çok yakınlarda durmaları gerekir. Döşemelerin, bahçe mobilyalarının altında ve serin olmayan evlerde yaşarlar. Klimadan pek hoşlanmazlar. Özellikle saksıların altında bulunan su birikmiş kapları çok severler ama bu onları bulabileceğiniz tek yer değildir.

Amerikan Sivrinek Kontrol derneği sözcüsü Joe Conlon “İnanılmaz derecede az miktarda bir suyun içinde üreyebilirler. Yıllar önce Güney Amerika’da Surinam’da iken onları atılmış soda kapaklarında mutlu bir şekilde yavrularken izledim.” diyor.

Yine New Jersey’de Rutgers Üniversitesi’ndeki araştırmacılar onları atılmış küçük boy patates cipsi paketinin içinde birikmiş suda yavrularken buldular.

Rutgers’den Entomoloji uzmanı Doç. Dr. Dina Fonseca “Bu sivrisinekler insanların arka bahçelerinde yaşıyor. Konteynırlarda yaşarlar, şehirli ve evcil sineklerdir.” diyor.

Bazen bu borular o kadar uzun oluyorlar ki içlerinde her zaman mutlaka su bulunuyor. Daha önce bu küçük oluklardan birinden 500 larva çıkardık

Fonseca

2009’da Fonseca ve ekibi bu sineklerin ve yakın akrabaları Aedes albopictusların nerelerde yaşayıp yumurtladığını tam olarak anlamak için N.J., Trenton çevresindeki mahalleleri ev ev gezdiler (laboratuvar deneylerinde Aedes albopictus sineklerinin de Zika virüsü taşıdığı tespit edildi). Araştırma kapsamında 20,000’den fazla su barındıran konteynırı boşaltıp incelediler.

Bu sinekleri çoğunlukla kovalarda, saksıların altındaki damlama tavalarında, çim biçme makinesi gibi bahçe araç-gereçlerindeki çatlaklarda birikmiş sularda ve klimalarda buldular.

En bakımlı ve düzenli bahçelerde bile istilalarla karşılaştılar. Bu hayvanlar için güvenilir saklanma yerleri mi: Yağmur suyunu boşaltmak için takılan oluklu yağmur boruları.

Fonseca “Bazen bu borular o kadar uzun oluyorlar ki içlerinde her zaman mutlaka su bulunuyor. Daha önce bu küçük oluklardan birinden 500 larva çıkardık” diyor.

Dünya Sağlık Örgütü Genel Başkanı Dr. Margaret Chan bu yıl neredeyse iki yüzyıldır en şiddetlisi görülen El Nino hava modelinden dolayı bir çok bölgede sivrisinek sayısında patlama olabileceği konusunda uyardı. El Nino çoğunlukla bu sineklerin daha erken yumurtadan çıkmasına ve daha uzun süre yumurtlamalarına olanak tanıyan daha ılık ve nemli bir kış havası getiriyor.

KENDİNİZİ NASIL KORUYABİLİRSİNİZ?

Zika virüsü, sivrisinek virüsünden enfekte olmuş bir kişiyi soktuktan sonra sağlıklı başka bir kişiyi sokarak virüsü bulaştırmasıyla yayılıyor. Virüs bulaşmış pek çok kişide semptomlar gözlemlenemiyor. Sebep-sonuç bağlantısı kesin olarak kurulamamakla birlikte virüsün enfekte olmuş hamile kadınların bebeklerinde mikrosefaliye sebep olduğundan şüpheleniliyor. Mikrosefali, tahrip edici ve bazen de ölümcül beyin hasarına yol açıyor ve zaman zaman düşüğe veya ölü doğuma sebep olabiliyor.

Brezilya’da durum o kadar vahim ki yeni bir deney üzerinde çalışıyorlar: Genetik olarak özel tasarladıkları erkek sinekleri doğaya salıyorlar

CDC (Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi), gebe olan veya gebe kalacak kadınları Orta Amerika, Güney Amerika ve Karayipler’de bulunan 25’ten fazla ülkeye planladıkları seyahatlerini ertelemeleri konusunda uyardı.

Brezilya’da durum o kadar vahim ki yeni bir deney üzerinde çalışıyorlar: Genetik olarak özel tasarladıkları erkek sinekleri doğaya salıyorlar. Dişi sineklerle çiftleştiklerinde döle, dölün yetişkinlik evresine ulaşmadan ölmesini sağlayacak kendi kendine zarar veren bir gen aktarılıyor. Bu sinekleri üreten İngiliz firması Oxitec, testler sonucu Aedes popülasyonunun %90’a varan oranlarda azalabileceğini iddia ediyor.

Firma, sinekleri Florida’nın belli mevkilerinde test edebilmek için FDA (Amerikan Gıda ve İlaç Kurumu) ile görüşme halinde olduğunu fakat henüz bir onay almadıklarını belirtiyor. Taraftarları, Oxitec sineğinin Zika tehditini ve diğer sivrisinek kaynaklı virüsleri, kimyasal böcek ilaçlarının toksik etkileri olmadan bitirebileceğini söylüyor. Fakat eleştirenler genetiğiyle oynanmış bir sineği doğaya salmanın getirebileceği beklenmeyen sonuçlar konusunda endişeli.

Biz bilimin bizi kurtarıp kurtaramayacağını görmek için beklerken, ılık ve nemli hava çoktan yola çıktı.

Fonseca ilk Aedes sineklerinin sıcaklığın en az 16 gün boyunca 50°C üzerinde olan bir bölgede yumurtadan çıktıklarını söylüyor.

Kendinizi korumak için yapmanız gereken en önemli şeyin evinizdeki ve evinizin etrafındaki durgun sulardan kurtulmak olduğu konusunda uzmanlar fikir birliği içinde. Fakat sivrisinekler her zaman olduklarını düşündüğünüz yerlerde değiller. Ev incelemelerinde Fonseca, işlenmemiş ve bakımsız bırkılmış olduklarında bile onları çoğunlukla yağmur olukları gibi yüksek yerlerde, yapay göletlerde veya yüzme havuzlarında bulmadı. Bunun yerine daha alçaktan ve küçük düşünün diyor.

Fonseca ve Conlon şunları öneriyor:

Kovaları ve sulama kaplarını boşaltın. Eğer bir yağmur variliniz varsa, sivrisinek larvalarını öldürebilen, toksik olmayan bir ürünle ilaçlayın.

İçlerinde su birikmemesi için, çöp ve geri dönüşüm kutularınızda delikler açın.

Çok zor olsa da 5 günde bir yağmur oluklarını söküp, içlerindeki suyu boşaltıp tekrar takın. Bu, sivrisineklerin yumurtadan çıkma süresidir.

Saksı bitkileriniz varsa, altlarındaki damlama tavasını ve aynı şekilde yağmur fırtınası sonrası üzerlerinde su birikebilen bahçe mobilyası örtülerini de en azından haftada bir kez boşaltın.

Barbekü ızgarası gibi bahçe araç gereçlerinizin üzerini örtmeye çalışın ki ulaşamayacağınız yerlerde su birikmediğinden emin olun.

Kendinizi korumak için yapmanız gereken en önemli şeyin evinizdeki ve evinizin etrafındaki durgun sulardan kurtulmak olduğu konusunda uzmanlar fikir birliği içinde

Aedes sinekleri diz altında kalan bölgeden sokmayı sevdikleri için uzun pantolon ve çorap giymek önemli. Uzun kollu giymeye de dikkat edin.

Sivrisinek savar kullanın. Conlon, aktif içerikli DEETin veya daha az yapışkan alternatifi olan pikaridinin ikisinin de işe yaradığını söylüyor.

İşte hem profesyonel bir sivrisinek savaşçısı hem de yıl boyu onlarla mücadele etmesi gereken bir Florida sakini olan Conlon’dan başka bir tüyo: Verandada veya avluda oturuyorsanız, ayaklarınız ve bacaklarınız etrafında kuvvetli bir esinti oluşturmak için vantilatör kullanın. Sivrisinekler rüzgarda iyi olmadıkları için hem mekanik bir bariyer oluşturmaya hem de sizin sıcak kanlı varlığınızı bulmaları için ipucu olan insan kokusunu dağıtmaya yardımcı olur.

KAYNAK
1. Tiny but Dangerous: The Mosquitoes Spreading Zika. By Brenda Goodman, MAWebMD Health News, Reviewed by Hansa D. Bhargava, MD. Erişim: [http://www.webmd.com/news/20160202/mosquitoes-speading-zika-virus?page=3]. Erişim tarihi:02.02.2016

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here